Самарқандта аяқталған 46-шы Әлемдік шахмат Олимпиадасында Қазақстанды тек ұлттық құрамалар ғана емес, сондай-ақ қазақстандық төрешілер — 22 маман да танытты. Планетадағы басты командалық турнирдің төрешілер корпусында біздің еліміздің мұндай үлкен өкілдігі бұрын-соңды болмаған.
Шахмат төрешісінің жұмысы көбінесе кадр сыртында қалады. Бірақ төрешілерсіз бірде-бір елеулі турнир өткізу мүмкін емес. Олар ережелердің сақталуын қадағалайды, ойын жағдайлары мен жабдықты бақылайды, даулы жағдайларды қарайды, партиялардың дұрыс өтуіне жауап береді және читерствоны болдырмау жүйесіне қатысады.
Дәл сондықтан KazChess өз төреші кадрларын тәрбиелеуге көп күш салады. Олар кез келген халықаралық деңгейдегі, тіпті әлем чемпионаттары мен шахмат Олимпиадаларына дейінгі шахмат жарыстарын төрелік ете алады. Сонымен қатар, Қазақстанның өзінде жыл сайын үш мыңнан астам турнир өткізіледі.
Олимпиадада кез келген қатенің бағасы ерекше жоғары: жүздеген команда, мыңдаған партия және ең күшті деңгейдегі шахматшылар. Сондықтан FIDE-нің басты командалық турниріне бірден осындай көп қазақстандық мамандарды шақыру — ұлттық төрешілер мектебінің деңгейі қаншалықты өскенінің көрсеткіші.
Осы нәтиженің артында бірнеше жылдық жүйелі дайындық тұр. 2024–2026 жылдары халықаралық төрешілер Қаусар Бауыржан, Олег Ринас және Иван Мезенцев ұлттық төреші — National Arbiter атағын алуға қажетті талаптарды орындауға мүмкіндік беретін он семинар өткізді. Оларға 189 адам қатысты.
Болашақ және әрекеттегі төрешілер тек шахмат ережелерін ғана емес, үйренеді. Бағдарламаға FIDE регламенттері, рейтингтік жүйе, төреші атақтары мен санаттарын беру ережелері, электронды сағаттармен және компьютерлік бағдарламалармен жұмыс, ағылшын тіліндегі шахмат терминологиясы, античитинг рәсімдері және Fair Play-ді қамтамасыз ету үшін қолданылатын техникалық құралдар кіреді.
Семинарларға Қазақстанға халықаралық деңгейдегі белгілі мамандар келді: FIDE ережелері жөніндегі комиссияның бұрынғы төрағасы Ашот Вардапетян, Абдулрахим Махди, Михаил Крюков, Хусан Турдиалиев, FIDE адал ойын жөніндегі комиссиясының төрағасы Энди Хоу және комиссия мүшесі Винсент Гератс.
Тек 2023–2026 жылдары ғана 13 қазақстандық маман халықаралық төреші атағын алды, тағы 34-і FIDE төрешісі атанды.
Қазақстандық төрешілер корпусының ең көрнекті өкілдерінің бірі Қаусар Бауыржан болып қала береді. Ол 2020 жылы халықаралық төреші атанды, FIDE адал ойын жөніндегі комиссиясына кіреді және IA-B санатына ие — төрешілердің халықаралық жіктемесіндегі маңыздылығы бойынша екінші санат. Сол санат Александр Бабенко мен Олег Ринасқа да бекітілген.
Тағы төрт қазақстандық IA-C санатына ие: Арман Габдушев, Павел Коцур, Серікбай Темірбаев және Флюра Хасанова.
Әлем чемпионынан — Олимпиада төрешісіне
Флюра Хасанованың бұл тізімдегі тарихы ерекше назар аударуға лайық. Ол қазақстандық шахматтың алдыңғы ұрпағының ең танымал өкілдерінің бірі. 1983 жылы Мексикада 20 жасқа дейінгі қыздар арасында әлем чемпионы атанды. Кейін Қазақстанды бес Әлемдік шахмат Олимпиадасында — 1992, 1994, 1996, 2000 және 2004 жылдары танытты. 2001 жылы FIDE халықаралық төрешісі атағын алды.
Осылайша кәсіби жол қалыптасады: алдымен өзі Қазақстан құрамасы үшін Олимпиадаларда ойнаған, ал жылдар өткен соң әлемнің басты командалық турниріне басқа рөлде оралды.
Самарқандта Флюра Хасанова 46-шы Әлемдік шахмат Олимпиадасының төрешілер корпусына матчтық төреші ретінде кірді.
Сонымен қатар ол балалар шахматтарымен де жұмыс істеуін жалғастыруда. 2000 жылдан бері Алматы облысында «Маралсай» халықаралық балалар турнирі өткізіліп келеді. 2026 жылы жарыс 20-шы рет өтті және Қазақстан Балалар Кубогының алтыншы кезеңі атанды. Биыл оған Флюра Хасанованың есімі берілді. Шамамен 200 жас шахматшы жүлделер үшін күресті, ал жарыстың бас төрешісі Флюра Сиреньевнаның өзі болды.
Осылайша қазақстандық шахматтың бірнеше ұрпағы тоғысады: көп жылдар бұрын Олимпиадаларда тақтаға шыққан юниорлар арасындағы әлем чемпионы бүгінде әлемдік деңгейдегі жарыстарды төрелік етеді және бір мезгілде жаңа шахматшылар жол бастайтын турнирге өз есімін береді.
Дәл осы сабақтастық төрешілер мектебінің дамуының басты нәтижелерінің біріне айналуда. Қазақстандық төрешілер бүгінде ірі халықаралық турнирлерде жұмыс істейді, ал жас төрешілер өз алдында түсінікті кәсіби маршрутты көреді — ұлттық санаттан FIDE Arbiter мен International Arbiter-ге дейін.
